(The Apratiratha Suktam is a “hymn of the invincible chariot.” It is traditionally chanted during the consecration of kings, before battles, or to overcome deep-seated obstacles. Chanting these verses bestows fearlessness, victory over internal and external enemies, and divine protection in times of conflict or distress.)
(य.वे.तै.सं.४-६-४, ऋ.वे.१०.१०३.१)
आ॒शुः शिशा॑नो वृष॒भो न॑ यु॒ध्मो घ॑नाघ॒नः क्षोभ॑णश्चर्षणी॒नाम् ।
सं॒क्रन्द॑नोऽनिमि॒ष ए॑कवी॒रः श॒तग्ं सेना॑ अजयथ्सा॒कमिन्द्र॑: ॥ १
// आशुः, शिशानः, वृषभः, न, युध्मः, घनाघनः, क्षोभणः, चर्षणीनां, सं-क्रन्दनः, अनि-मिषः, एक-वीरः, शतं, सेनाः, अजयत्, साकं, इन्द्रः //
Like a swift (āśuḥ) and sharpening (his weapons) (śiśāno) bull (vṛṣabho), the warrior (yudhomo) Indra is a slayer (ghanāghanaḥ) who stirs/agitates (kṣobhaṇaś) all people (carṣaṇīnām). He is the shouter (saṃkrandano) who is sleepless/unblinking (animiṣa), the sole hero (ekavīraḥ); Indra (indraḥ) conquered (ajayat) a hundred (śataṃ) armies (senā) all at once (sākam).
सं॒क्रन्द॑नेनानिमि॒षेण॑ जि॒ष्णुना॑ युत्का॒रेण॑ दुश्च्य॒वनेन॑ धृ॒ष्णुना᳚ ।
तदिन्द्रे॑ण जयत॒ तथ्स॑हध्वं॒ युधो॑ नर॒ इषु॑हस्तेन॒ वृष्णा᳚ ॥ २
// सं-क्रन्दनेन, अनि-मिषेण, जिष्णुना, युत्-कारेण, दुः-च्यवनेन, धृष्णुना, तत्, इन्द्रेण, जयत, तत्, सहध्वं, युधः, नरः, इषु-हस्तेन, वृष्णा //
With that shouter (saṃkrandanena), the sleepless one (animiṣeṇa), the victorious (jiṣṇunā), the maker of war (yutkāreṇa), the unshakeable (duścyavanena), and the bold (dhṛṣṇunā); with that Indra (tad-indreṇa), O men/warriors (naraḥ), conquer (jayata) and overpower (tat-sahadhvam) the enemy in battle (yudho), aided by the mighty (vṛṣṇā) Lord who holds the arrow in hand (iṣu-hastena).
स इषु॑हस्तै॒: स नि॑ष॒ङ्गिभि॑र्व॒शी सग्ग्स्र॑ष्टा॒ स युध॒ इन्द्रो॑ ग॒णेन॑ ।
स॒ग्ं॒सृ॒ष्ट॒जिथ्सो॑म॒पा बा॑हुश॒र्ध्यू᳚र्ध्वध॑न्वा॒ प्रति॑हिताभि॒रस्ता᳚ ॥ ३
// स, इषु-हस्तैः, सः, निषङ्गि-भिः, वशी, सं-स्रष्टा, सः, युधः, इन्द्रः, गणेन, संसृष्ट-जित्, सोम-पाः, बाहु-शर्धी, ऊर्ध्व-धन्वा, प्रति-हिताभिः, अस्ता //
He (sa) is with those who have arrows in hand (iṣu-hastaiḥ) and quivers (niṣaṅgibhiḥ); he is the commander (vaśī) and the uniter (saṃsraṣṭā); He, Indra (sa indro), is with the host/troop (gaṇena) in battle (yudhaḥ). He is the conqueror of those met in battle (saṃsṛṣṭajit), the drinker of Soma (somapā), strong in his arms (bāhu-śardhī), with a raised bow (ūrdhva-dhanvā), shooting (astā) with arrows placed on the string (pratihitābhiḥ).
बृह॑स्पते॒ परि॑दीया॒ रथे॑न रक्षो॒हाऽमित्राग्ं॑ अप॒बाध॑मानः ।
प्र॒भ॒ञ्जन्थ्सेना᳚: प्रमृ॒णो यु॒धा जय॑न्न॒स्माक॑मेध्यवि॒ता रथा॑नाम् ॥ ४
// बृहस्पते, परि, दीय, रथेन, रक्षः-हा, अमित्रान्, अप-बाधमानः, प्र-भञ्जन्, सेनाः, प्र-मृणः, युधा, जयन्, अस्माकं, एधि, अविता, रथानाम् //
O Brihaspati (bṛhaspate)! Fly around (paridīyā) with your chariot (rathena), slaying the demons (rakṣohā) and driving away (apabādhamānaḥ) the enemies (amitrān). Breaking (prabhañjan) the armies (senāḥ), crushing them (pramṛṇo), and winning (jayan) through battle (yudhā), become (edhi) our (asmākam) protector (avitā) of our chariots (rathānām).
गो॒त्र॒भिदं॑ गो॒विदं॒ वज्र॑बाहुं॒ जय॑न्त॒मज्म॑ प्रमृ॒णन्त॒मोज॑सा ।
इ॒मग्ं स॑जाता॒ अनु॑ वीरयध्व॒मिन्द्रग्ं॑ सखा॒योऽनु॒ सग्ं र॑भध्वम् ॥ ५
// गोत्र-भिदं, गो-विदं, वज्र-बाहुं, जयन्तं, अज्म, प्र-मृणन्तं, ओजसा, इमं, स-जातः, अनु, वीरयध्वं, इन्द्रं, सखायः, अनु, सं, रभध्वम् //
To the breaker of clouds/forts (gotra-bhidaṃ), the winner of light/cattle (go-vidaṃ), whose arm holds the thunderbolt (vajra-bāhuṃ); to the victor (jayantam) who crushes (pramṛṇantam) the enemy in battle (ajmam) with his might (ojasā); O kinsmen (sajātāḥ), follow (anu) this (imam) heroic example; O friends (sakhāyo), exert yourselves (saṃrabhadhvam) alongside Indra (indram).
ब॒ल॒वि॒ज्ञा॒यः स्थवि॑र॒: प्रवी॑र॒: सह॑स्वान् वा॒जी सह॑मान उ॒ग्रः ।
अ॒भिवी॑रो अ॒भिस॑त्वा सहो॒जा जैत्र॑मिन्द्र॒ रथ॒मा ति॑ष्ठ गो॒वित् ॥ ६
// बल-विज्ञायः, स्थविरः, प्र-वीरः, सहस्वान्, वाजी, सहमानः, उग्रः, अभि-वीरः, अभि-सत्वा, सहः-जाः, जैत्रं, इन्द्र, रथं, आ, तिष्ठ, गो-वित् //
O Indra, known by your strength (bala-vijñāyaḥ), the ancient/steadfast (sthaviraḥ), the foremost hero (pravīraḥ), the powerful (sahasvān), the vigorous (vājī), the conquering (sahamāna) and fierce (ugraḥ) one; the conqueror of heroes (abhivīro), the overpowering (abhisatvā), born of force (sahojā); O winner of light (govit), mount (ā tiṣṭha) your victorious (jaitram) chariot (ratham).
अ॒भि गो॒त्राणि॒ सह॑सा॒ गाह॑मानोऽदा॒यो वी॒रः श॒तम॑न्यु॒रिन्द्र॑: ।
दु॒श्च्य॒व॒नः पृ॑तना॒षाड॑यु॒द्ध्यो᳚ऽस्माक॒ग्ं॒ सेना॑ अवतु॒ प्रयु॒थ्सु ॥ ७
// अभि, गोत्राणि, सहसा, गाहमानः, अदायः, वीरः, शत-मन्युः, इन्द्रः, दुः-च्यवनः, पृतना षाट्, अयुध्यः, अस्माकं, सेनाः, अवतु, प्र, युत्-सु //
Indra, who plunges (gāhamāno) violently (sahasā) into the enemy forts (abhi gotrāṇi), is the pitiless (adāyo) warrior (vīraḥ) with a hundred-fold fury (śatamanyuḥ). He is the immovable (duścyavanaḥ), the subduer of armies (pṛtanāṣāḍ), and unconquerable (ayuddhyo); may he protect (avatu) our (asmākam) army (senāḥ) in the battles (prayuthsu).
इन्द्र॑ आसां ने॒ता बृह॒स्पति॒र्दक्षि॑णा य॒ज्ञः पु॒र ए॑तु॒ सोम॑: ।
दे॒व॒से॒नाना॑मभिभञ्जती॒नां जय॑न्तीनां म॒रुतो॑ य॒न्त्वग्रे᳚ ॥ ८
// इन्द्रः, आसां, नेता, बृहस्पतिः, दक्षिणा, यज्ञः, पुरः, एतु, सोमः, देव-सेनानां, अभि-भञ्जतीनां, जयन्तीनां, मरुतः, यन्तु, अग्रे //
May Indra be the leader (netā) of these (armies); may Brihaspati (bṛhaspatiḥ), the sacrificial fee (dakṣiṇā), the sacrifice (yajñaḥ), and Soma (somaḥ) go before (pura etu) us. May the Maruts (maruto) (wind-gods) march in front (yantu agre) of the victorious (jayantīnām) divine armies (deva-senānām) as they shatter (abhibhañjatīnām) the foe.
इन्द्र॑स्य॒ वृष्णो॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञ॑ आदि॒त्यानां᳚ म॒रुता॒ग्ं॒ शर्ध॑ उ॒ग्रम् ।
म॒हाम॑नसां भुवनच्य॒वानां॒ घोषो॑ दे॒वानां॒ जय॑ता॒मुद॑स्थात् ॥ ९
// इन्द्रस्य, वृष्णः, वरुणस्य, राज्ञः, आदित्यानां, मरुतां, शर्धः, उग्रं, महा-मनसां, भुवन-च्यवानां, घोषः, देवानां, जयतां, उत्, अस्थात् //
The mighty (ugram) host (śardha) of the showering/powerful (vṛṣṇo) Indra, of King (rājña) Varuna, of the Adityas (solar deities), and of the Maruts; the roar (ghoṣo) of these great-minded (mahāmanasāṃ) gods (devānām) who shake the worlds (bhuvana-cyavānāṃ) as they conquer (jayatām), has arisen (udasthāt).
अ॒स्माक॒मिन्द्र॒: समृ॑तेषु ध्व॒जेष्व॒स्माकं॒ या इष॑व॒स्ता ज॑यन्तु ।
अ॒स्माकं॑ वी॒रा उत्त॑रे भवन्त्व॒स्मान् उ॑ देवा अवता॒ हवे॑षु ॥ १०
// अस्माकं, इन्द्रः, सं-ऋतेषु, ध्वजेषु, अस्माकं, याः, इषवः, ताः, जयन्तु, अस्माकं, वीराः, उत्-तरे, भवन्तु, अस्मान्, उ, देवाः, अवत, हवेषु //
May Indra (indraḥ) be ours (asmākam) when the banners (dhvajeṣu) clash (samṛteṣu); may those (tā) arrows (iṣavaḥ) which are ours (yā asmākaṃ) be victorious (jayantu). May our (asmākaṃ) heroes (vīrā) be superior/triumphant (uttare bhavantu); and O Devas (devā), protect (avata) us (asmān) in invocations/battles (haveṣu).
उद्ध॑र्षय मघव॒न्नायु॑धा॒न्युथ्सत्व॑नां माम॒कानां॒ महाग्ं॑सि ।
उद्वृ॑त्रहन्वा॒जिनां॒ वाजि॑ना॒न्युद्रथा॑नां॒ जय॑तामेतु॒ घोष॑: ॥ ११
// उत्, हर्षय, मघ-वन्, आयुधानि, उत्, सत्वनां, मामकानां, महांसि, उत्, वृत्र-हन्, वाजिनां, वाजिनानि, उत्, रथानां, जयतां, एतु, घोषाः //
O Maghavan (Indra, the Bountiful)! Excite/Sharpen (uddharṣaya) our weapons (āyudhāni); elevate (ut) the spirits/greatness (mahāṃsi) of my (māmakānāṃ) warriors (satvanāṃ). O Slayer of Vritra (vṛtrahan)! Heighten (ut) the energy (vājināni) of the swift horses (vājināṃ), and let the roar (ghoṣaḥ) of the victorious (jayatām) chariots (rathānām) rise up (ud-etu).
उप॒ प्रेत॒ जय॑ता नरः स्थि॒रा व॑: सन्तु बा॒हव॑: ।
इन्द्रो॑ व॒: शर्म॑ यच्छत्वनाधृ॒ष्या यथाऽस॑थ ॥ १२
// उप, प्र, इत, जयत, नरः, स्थिराः, वः, सन्तु, बाहवः, इन्द्रः, वः, शर्म, यच्छतु, अना-धृष्याः, यथा, असथ //
Advance (upa-preta), O men (naraḥ)! Be victorious (jayatā); may your (vaḥ) arms (bāhavaḥ) be steady/firm (sthirā santu). May Indra (indro) bestow (yacchatu) protection/happiness (śarma) upon you (vaḥ), so that (yathā) you become (asatha) unassailable (anādhṛṣyāḥ).
अव॑सृष्टा॒ परा॑ पत॒ शर॑व्ये॒ ब्रह्म॑सग्ंशिता ।
गच्छा॒मित्रा॒न्प्रवि॑श॒ मैषां कं च॒नोच्छि॑षः ॥ १३
// अव-सृष्टा, पर, पत, शरव्ये, ब्रह्म-संशिता, गच्छ, अमित्रान्, प्र, विश, मा, एषां, कं, चन, उत्, शिषः //
Released (avasṛṣṭā) (from the bowstring), fly (parā pata) away, O arrow (śaravye), sharpened by prayer/incantations (brahma-saṃśitā). Go (gaccha) toward the enemies (amitrān), pierce/enter (praviśa) them, and do not (mā) leave (ucchhiṣaḥ) any (kaṃ cana) of them (eṣāṃ) remaining.
मर्मा॑णि ते॒ वर्म॑भिश्छादयामि॒ सोम॑स्त्वा॒ राजा॒ऽमृते॑ना॒भिव॑स्ताम् ।
उ॒रोर्वरी॑यो॒ वरि॑वस्ते अस्तु॒ जय॑न्तं॒ त्वामनु॑मदन्तु दे॒वाः ॥ १४
// मर्माणि, ते, वर्म-भिः, छादयामि, सोमः, त्वा, राजा, अमृतेन, अभि, वस्तां, उरोः, वरीयः, वरिवः, ते, अस्तु, जयन्तं, त्वां, अनु, मदन्तु, देवाः //
I cover (chādayāmi) your vital parts (marmāṇi) with armor (varmabhiḥ). May King Soma (somas-tvā rājā) clothe you (abhivastām) with immortality (amṛtena). May there be abundant (varīyo) space/freedom (varivas) for you, wider than the wide (uror); and may the Devas (devāḥ) rejoice (anu-madantu) along with you (tvām) in your victory (jayantaṃ).
यत्र॑ बा॒णाः स॒म्पत॑न्ति कुमा॒रा वि॑शि॒खा इ॑व ।
इन्द्रो॑ न॒स्तत्र॑ वृत्र॒हा वि॑श्वा॒हा शर्म॑ यच्छ॒तु ॥ १५
// यत्र, बाणाः, सं-पतन्ति, कुमाराः, वि-शिखाः, इव, इन्द्रः, नः, तत्र, वृत्र-हा, विश्व-हा, शर्म, यच्छतु //
Where (yatra) the arrows (bāṇāḥ) fly together (sampatanti) like boys (kumārā) with loose locks of hair (viśikhā iva) [meaning thick and fast, or like lightning bolts], there (tatra) may Indra (indro), the Slayer of Vritra (vṛtrahā), bestow (yacchatu) protection (śarma) upon us (naḥ) at all times (viśvāhā).
(* दे॒वा॒सु॒राः संयु॑त्ता आस॒न् ते दे॒वा एत॒दप्र॑तिरथमपश्य॒न् तेन॒ वै ते᳚ प्र॒ति- *) असु॑रानजय॒न् तदप्र॑तिरथस्या प्रतिरथ॒त्वं यदप्र॑तिरथं द्वि॒तीयो॒ होता॒ऽन्वाहा᳚प्र॒त्ये॑व तेन॒ यज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्यां जय॒त्यथो॒ अन॑भिजितमे॒वाभिज॑यति दश॒र्चं भ॑वति॒ दशा᳚क्षरा वि॒राड्वि॒राजे॒मौलो॒कौ विधृ॑ता वन॒यो᳚र्लो॒कयो॒र्विधृ॑त्या॒ अथो॒ दशा᳚क्षरा वि॒राडन्नं॑ वि॒राड्वि॒राज्ये॒वान्नाद्ये॒ प्रति॑तिष्ठ॒त्यस॑दिव॒ वा अ॒न्तरि॑क्षम॒न्तरि॑क्षमि॒वाग्नी᳚द्ध्र॒माग्नी᳚द्ध्रे (* -श्मा॑नं॒ निद॑धाति *) ॥
// (* देव-असुराः, संयुत्, ता, आसन्, ते, देवा, एतत्, अप्रतिरथं, अपश्यन्, तेन, वै, ते, प्रति,*) असुरान्, अजयन्, तत्, अप्रतिरथस्या, प्रति-रथत्वं, यत्-अप्रतिरथं, द्वितीयो, होता, अन्वाहाप्रति, एव, तेन, यजमानो, भ्रातृव्यां, जयति, अथो, अनभिजितं, एव, अभिजयति, दशर्चं, भवति, दशाक्षरा, विराट्, विराज, इमौ, लोकौ, विधृता, वनयोः, लोकयोः, विधृत्या, अथः, दशाक्षरा, विराट्, अन्नं, विराट्, विराज्येवान्, आद्ये, प्रतितिष्ठति, असत्, इव, वा, अन्तरिक्षं, अन्तरिक्षं, इव, अग्नीध्रं, अग्नीध्रेश्मानं, नि-दधाति //
The Devas and Asuras (devā-surāḥ) were engaged in conflict (saṃyuttā āsan). Those Devas saw/discovered (apaśyan) this Apratiratha (etad-apratiratham) hymn. By that (tena) indeed, they conquered (ajayan) the Asuras (asurān). That (tad) is the “invincibility” (apratirathatvaṃ) of the Apratiratha.
Because the second Hotri priest (dvitīyo hotā) recites (anvāha) the Apratiratha, the sacrificer (yajamāno) verily conquers (jayati) his rivals/enemies (bhrātṛvyān); moreover, he conquers (abhijayati) even that which was previously unconquered (anabhijitam). It consists of ten verses (daśarcaṃ bhavati); the Viraj meter (virāḍ) has ten syllables (daśākṣarā). By the Viraj, these two worlds (imau lokau) are held apart (vidhṛtā).
For the sustenance/holding (vidhṛtyā) of these two worlds (anayoḥ lokayoḥ), and since Viraj is food (annaṃ virāḍ), the seeker becomes established (pratitiṣṭhati) in the enjoyment of food and sovereignty (virājyevānnādye). The mid-region/space (antarikṣam) is like the unmanifest (asadiva); the Agnidhra altar/priest (āgnīdhram) is like that mid-region. [One then] places a stone (aśmānaṃ nidadhāti) [for stability].
ओं नमो भगवते॑ रुद्रा॒य । आशुः शिशानोऽप्रतिरथं कवचाय हुम् ॥
17. Pratipurusham – प्रतिपूरुषम् >>
सम्पूर्ण महान्यास सूचिका पश्यतु ॥